TV serije kao sredstvo za kontracepciju

Rađa li se zbog „Kasandre” ili „Ljovisne” manje dece? Propada li društvo zbog „Igre prestola” i razvodimo li se zbog „Velikog brata”? U časopisu „Ruska enciklopedija zdravlja”, broj 21, maj-juni 2019, objavljen je tekst pod naslovom Oprezno sa serijama!” u kojem je naveden niz netačnih informacija i proizvoljnih zaključaka, uključujući i to da „sapunice i rijaliti programi rasturaju porodicu i pogoršavaju demografsku situaciju“.

Latinoamerički (tačnije brazilski) istraživači zaista jesu analizirali demografske podatke, i zaista su u svojim istraživanjima registovali da je u regionima u kojima su počele da se emituju TV sapunice došlo do smanjenja nataliteta i do povećanja broja razvoda, ali to su jedine tačne informacije koje čitalac ovog teksta može da dobije. Sve ostalo je netačno.

Netačan period istraživanja i nemoguć uzorak

Nepoznati autor ovog teksta prvo navodi da su analizirani demografski podaci od 1971. do 2001. godine, što je netačno: istraživači su analizirali podatke od 1971. do 1991. godine, što je značajna razlika, posebno kada se ima u vidu podatak da je do ekspanzije rijaliti programa – na čiji poguban uticaj „Ruska enciklopedija zdravlja“ takođe referiše – došlo u kasnim devedesetim i početkom novog veka, kao i da je u Brazilu prvi rijaliti šou – Veliki bratemitovan tek 2001. godine. To znači da ova vrsta programa nikako nije mogla biti predmet pomenutog istraživanja.

Netačan cilj istraživanja

„Istraživači” se nisu bavili fenomenom „zavisnosti od serija”, kako to piše u tekstu, već se radi o dva odvojena istraživanja. Istraživanje iz 2008. godine IZVORispitivalo je efekat trodecenijske ekspanzije komercijalne televizije na obrasce plodnosti u Brazilu, a ono iz 2009. na stopu razvoda. U oba istraživanja se uzima u obzir činjenica da su ovi fenomeni pod uticajem velikog broja socioekonomskih faktora, ali se bave analizom uticaja specifičnog programa, brazilskih TV novela, kao sredstava putem kojih se dovode u pitanje tradicionalni obrasci ponašanja i društvene uloge ljudi, u ovom slučaju odluka o roditeljstvu i ostanak u bračnoj zajednici.

Nepostojeća kauzalnost

Rezultati istraživanja o natalitetu govori o tome da postoji snažna i negativna korelacija između prisutnosti televizijske mreže Globo u određenim regionima i fertiliteta. Međutim, i sami istraživači priznaju da se ne može egzaktno dokazati da li se radi o prisustvu televizije uopšte ili o uticaju TV novela. A da je presudan uticaj specifičnih sadržaja TV-novela, dokazuju posredno tako što u istim regionima u kojima je došlo do pada nataliteta registruju i veći broj dece koja su dobila ime po popularnim junacima ovih serija emitovanim u vreme njihovog rođenja. Međutim, o kauzalnoj vezi (odnosno tome da pojava a uzrokuje pojavu b) ne može se govoriti.

U istaživanju iz 2009. godine IZVOR istraživači nalaze da izlaganje modernim životnim stilovima koji su prikazani na televiziji, a koji uključuju emancipaciju žena i kritiku tradicionalnih vrednosti, jeste povezano sa povećanjem broja rastavljenih i razvedenih žena u brazilskim opštinama.

Dakle, oba istraživanja su posvećena vezi između specifičnog televizijskog programa i individualnog ponašanja i ne može se nikako govoriti o uzročno-posledičnoj vezi. Autori ovaj trend ne ocenjuju kao štetan (nema ni govora o „rasturanju porodice” niti o „pogoršavanju demografske situacije”, kako se to navodi u „Ruskoj enciklopediji zdravlja”), već naglašavaju mogućnost da se u zemljama u razvoju, sa niskom stopom pismenosti stanovništva, ovakvi medijski sadržaji iskoriste za prenošenje značajnih društvenih i ekonomskih informacija (na primer o prevenciji HIV-a, važnosti obrazovanja dece) do velikog broja ljudi uz niske troškove.

Fake News Tragač